ଦୂରତା, ଯାହାର ନାମ କ୍ଷମତା

ମୋ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଆସୁଥିବା ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଗୋଟିଏ କଥା ଦେଖି କୌତୁହଳ ହୁଅନ୍ତି- ମୋ କକ୍ଷର ଦ୍ୱାର ସବୁବେଳେ ଖୋଲା ଥାଏ । ଅନେକେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବନ୍ଦ ଓ ପୃଥକ କକ୍ଷ ଖୋଜନ୍ତି । ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଏପରି ଖୋଲା ପରିବେଶରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି । ଭିତରକୁ ଆସିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଠିଆ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ବସିବାକୁ ନକହେ ।

ଏହି ସଂକୋଚ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ କକ୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଷ୍ଟିକର ଲଗାଇଛି ‘ଦୟାକରି ପ୍ରବେଶମାତ୍ରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ’ । କିନ୍ତୁ ସେହି ସୂଚନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକେ ବସନ୍ତି ନାହିଁ । ବିଶେଷକରି ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣାଣି ଦିନରେ ଯେତେବେଳେ କନିଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ଅଧିକାରୀ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଲୋକ ଦଳବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆସନ୍ତି, ମୋତେ ଦୃଢ଼ ସ୍ୱରରେ କହିବାକୁ ପଡ଼େ ‘ପ୍ରଥମେ ବସନ୍ତୁ’ । କେବେ କେବେ ମୁଁ ଏପରି ମଧ୍ୟ କହିଥାଏ ‘ଆପଣମାନେ ନବସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବି ନାହିଁ’ ।

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରେ "ବସୁନାହାନ୍ତି କାହିଁକି?’ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ତର ପ୍ରାୟ ଏକ ‘ଏହା ସମ୍ମାନର ପ୍ରତୀକ' । ଆମ ସଂସ୍କୃତିରେ ବରିଷ୍ଠଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସେ ବସିବାକୁ ନକହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠିଆ ହୋଇ ରହିବାକୁ ଶିଷ୍ଟାଚାର ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ମୋତେ ସବୁବେଳେ ଲାଗିଛି, ଏହା କେବଳ ସମ୍ମାନର ପ୍ରକାଶ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜରେ କ୍ଷମତାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଏକ ମାନସିକତା ମଧ୍ୟ । ସାଧାରଣ ପ୍ରଶାସନରେ ଏହାକୁ କ୍ଷମତାର ଦୂରତ୍ୱ "ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନୀ ଗିର୍ଟ ହଫଷ୍ଟେଡ୍ (Geert Hofstede) ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ ।

ଏହା ବୁଝାଏ ଯେ, ଲୋକମାନେ କିପରି କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ସମାଜ କ୍ଷମତାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନକୁ କେତେ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ସରଳ ଭାଷାରେ, ସମାଜରେ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱକୁ ନେଇ ଲୋକଙ୍କ ମାନସିକତା କେମିତି, ତାହା ଏହି ଧାରଣା ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ । ଯେଉଁ ସମାଜରେ କ୍ଷମତାର ଦୂରତ୍ୱ ଅଧିକ, ସେଠାରେ ପଦାନୁକ୍ରମକୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ପଦବି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବେ ଏବଂ ଅଧସ୍ଥନମାନେ ତାହାକୁ ବିନା ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାନିବେ- ଏହା ହିଁ ଆଶା କରାଯାଏ । କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଅସମ୍ମାନ କିମ୍ବା ଅବାଧ୍ୟତା ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ । ସେଠାରେ ସମ୍ମାନ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆଚରଣରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପଦବିରୁ ମିଳେ ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତ୍ୟଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁ ସମାଜରେ ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସ କମ୍ ସେଠାରେ ସମାନତାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରର ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଏ । ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ବିଦ୍ରୋହ ନୁହେଁ, ବରଂ ସକାରାତ୍ମକ ସହଭାଗିତା ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ । ସେଠାରେ ନେତୃତ୍ୱ ପଦବିରୁ ନୁହେଁ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଚରଣରୁ ସମ୍ମାନ ଅର୍ଜନ କରେ । ଏପରି ସମାଜରେ ସାଧାରଣତଃ ଜୀବନର ଗୁଣାତ୍ମକ ମାନ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତ ଥାଏ, କାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ପଦବି ନୁହେଁ, ବରଂ ମଣିଷ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ । ଏହି ଧାରଣା ବିକାଶ ଅର୍ଥନୀତି ସହ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ । କ୍ଷମତା ଦୂରତ୍ୱ ସୂଚକାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ସମାଜରେ ଅସମାନତା, ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ନିଷ୍ପତ୍ତି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ମାପାଯାଏ । ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଶୂନରୁ ୧୦୦ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ । ଯେତେ ଅଧିକ ସ୍କୋର, କ୍ଷମତାର ଦୂରତ୍ୱ ସେତେ ଅଧିକ ।

ଭାରତ, ଚୀନ ଏବଂ ଅନେକ ଏସିଆନ ଦେଶ ୭୦ରୁ ଅଧିକ ସ୍କୋର କରିଛନ୍ତି, ମୁଖ୍ୟତଃ ଐତିହାସିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କାରଣରୁ । ସ୍ୱିଡେନ ଏବଂ ଡେନମାର୍କ ଭଳି ସ୍କାଣ୍ଡିନେଭିଆ ଦେଶର ସ୍କୋର ୩୦ରୁ କମ୍ ରହିଛି, ଯାହା ଅଧିକ ସମାନତାବାଦୀ ସମାଜକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଛି । ଏହି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ନୁହେଁ ବରଂ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଭାରତର ଉତ୍ତର ଏବଂ ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳ ତୁଳନାରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାୟତଃ ଅଧିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ ହେତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗରିକ ସ୍ୱର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ଏପରିକି ସଂଗଠନ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ଷ୍ଟାର୍ଟଅପ୍ ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଚାଟୁକାର ଢାଞ୍ଚା, ନମନୀୟ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଗୃହ ଓ ନଗର ଉନ୍ନୟନ ବିଭାଗରେ ଆମେ ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣତଃ କୌଣସି ଫାଇଲ୍ ତିନିଟିରୁ ଅଧିକ ସ୍ତର ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ । ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଜଣେ ଅଣ୍ଡର ସେକ୍ରେଟାରୀ ମଧ୍ୟ ମଝିର ଦୁଇଟି ସ୍ତରକୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ସିଧାସଳଖ ସଚିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଫାଇଲ୍ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରନ୍ତି । ଏହା କେବଳ ବିଳମ୍ବ କମାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ସୃଷ୍ଟିକରେ ଏବଂ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ ଯେ ପଦାନୁକ୍ରମ ଶାସନକୁ ସହଜ କରିବା ପାଇଁ, ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ ।

ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସକୁ ବୟସ ଓ ଜ୍ଞାନ ଆଧାରରେ ବରିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ସହ ଗୋଳାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ଆମକୁ ଗୁରୁଜନ, ପିତାମାତା ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଶିଖାଇଛି । ଆମେ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶକୁ ସ୍ୱୀକାର କରୁ । ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସଂରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ୍ । କିନ୍ତୁ ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସର ଅର୍ଥ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱକୁ ପ୍ରଶ୍ନାତୀତ ବୋଲି ମାନିନେବା । ଅଯୁକ୍ତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ନକରି ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା କୌଣସି ସୁସ୍ଥ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ । ସମ୍ମାନର ଅର୍ଥ କେବେ ବି ନିଜର ବିବେକ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ ।

ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଗଣଶିକ୍ଷା ବିଭାଗର ସଚିବ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଅନେକ ସମୟରେ ଦେଖିଛି, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସହଯୋଗୀ ହେବାଠାରୁ ଅଧିକ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ହେବାକୁ ଶିଖାଯାଉଛି । ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରାଯାଉଛି । ବିଡ଼ମ୍ବନାର ବିଷୟ, ଏହି ସେହି ଭାରତ, ଯେଉଁଠାରେ ନଚିକେତା ଯମଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ । ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପିତାମାତା ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅବାଧ୍ୟତା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ଏବଂ ସନ୍ତାନଙ୍କଠାରୁ ବିନା ପ୍ରଶ୍ନରେ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ଆଶା କରନ୍ତି । ଏପରି ସଂସ୍କୃତି ସମାଜର ସୃଜନଶୀଳତା ଓ ନବସୃଷ୍ଟି କ୍ଷମତାକୁ କ୍ଷୀଣ କରିପାରେ । ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଓ ମନୋବିଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଆମକୁ କେବଳ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ସହଯୋଗୀ, ସହଭାଗୀ ଓ ଜିଜ୍ଞାସୁ ନାଗରିକ ଗଢ଼ିବାକୁ ହେବ । ଅବଶ୍ୟ, କମ୍ ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସର ଅର୍ଥ ନେତୃତ୍ୱ ପ୍ରତି ଅସମ୍ମାନ ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଏତିକି- ପଦାନୁକ୍ରମ ସର୍ବନିମ୍ନ ରହିବ ଏବଂ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱକୁ ସମ୍ମାନର ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇପାରିବ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଷୟ ପରି ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସ ମଧ୍ୟ ନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ, ନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖରାପ । ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀ ଭଳି କିଛି ସଂସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ଆଦେଶ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ତଥାପି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ।

ଶାସନରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଆମକୁ କଠୋର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଭଦ୍ରତାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ବୋଲି ଭୁଲ୍ ବୁଝାଯାଏ । କିଛି ଅଧିକାରୀ ନିଜର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଦୂରତା ବଜାୟ ରଖନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ତା ଓ ସହାନୁଭୂତି ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ । ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକା ସମୟରେ ଦୃଢ଼, ନିଷ୍ପତ୍ତିପରାୟଣ ଏବଂ ମାନବିକ ହୋଇପାରନ୍ତି । ସେହିପରି କମ୍ ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସ ରଖି ମଧ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇପାରେ ।

ଯେଉଁ ସମାଜରେ ନାଗରିକମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣାଯାଉଛି ଏବଂ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗୀ, ସେହି ସମାଜ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ । ପାୱାର ଡିଷ୍ଟାନ୍ସ କମିଲେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଅଧିକ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସର ସହ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ଉନ୍ନତିର ସହଯାତ୍ରୀ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ଶାସନ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଏ, ପ୍ରଶାସନର ଗୁଣାତ୍ମକ ମାନକୁ ଉନ୍ନତ କରେ ଏବଂ ସହଯୋଗ, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସାମୂହିକ ପ୍ରଗତିର ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟିକରେ । ଶେଷରେ, ଏକ ଜାତି କେବଳ କ୍ଷମତାଧାରୀଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେମାନେ ନାଗରିକଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେହି ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ିଉଠେ ।

ଲେଖିକା ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାର ବରିଷ୍ଠଅଧିକାରୀ, ମତାମତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ